1872-ci ildə “Məclisi-üns”də təmsil olunmayan Qarabağ şairləri Şuşada “Məclisi-fəramuşan” (“fəramuş olanlar” - unudulanlar) adlı ədəbi məclis yaratmağı qərara aldılar. Beləliklə, Abdulla bəy Asi, Əbülhəsən Şəhid, Mirzə Əbdül Şahin, Fatma xanım Kəminə, Həsənəli xan Qaradaği və qeyriləri Mir Möhsün Nəvvabın hücrəsinə toplaşıb onun rəhbərliyi altında fəaliyyətə başladılar.

Bu fikirlər AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu Yeni dövr Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinin müdiri professor İslam Qəriblinin “XIX əsr Qarabağ ədəbi məclisləri” sərlövhəli məqaləsində yer alıb. AZƏRTAC məqaləni təqdim edir.

“Məclisi-üns”ün təşkilatçılarından biri olan M.R.Fəna xatiratında “Məclisi-fəramuşan”ın fəaliyyəti haqqında yazır: “Məclisi-üns”ə müqabil məscid hövzəsində bir məclisi-şüəra dəxi tərtib tapdı. Nəvvab Mir Möhsün ağa, Həsənəli xan Qaradaği, Məşədi Əyyub Baki məclisə daxil olmuş və son zamanlar şüəradan Ağa Mirzə Cəlal, Səməd bəy, Bəhram bəy Fədai Vəzirov, Mirzə Əbdül Şahin, Həsən Qara Hadi, Mirzə İbrahim Tahir, Mirzə Fatı xanım Kəminə də məclisdə iştirak etməyə başlamışlar”.

“Danişməndani-Azərbaycan” təzkirəsində Məhəmmədli Tərbiyət S.Ə.Şirvanidən bəhs edərkən “Beytüs-səfa” ilə yanaşı, “Məclisi-fəramuşan”ın adını çəkmiş, bu məclislər arasında məktublaşma olduğunu göstərmişdir.

Mənbələrdə başqa məclislər kimi “Məclisi-fəramuşan”ın da bütün üzvlərinin adlarına təsadüf edilmir. Onun iştirakçılarını ancaq Şuşa şairlərinin şeirlərindən, onların digər şəhərlərdəki şairlərlə olan məktublaşmalarından və başqa qeydlərdən müəyyən etmək mümkündür. Məsələn, Nəvvab farsca “Divan”ında qeyd etmişdi ki, Məşədi Cəfərqulu Kərbəlayi İbrahim oğlu, “Tarixi-Qarabağ”ın müəllifi Mirzə Camalın oğlu Mehdi bəy və Hacı Məşədi Əli oğlu da “Məclisi-fəramuşan”ın üzvü olublar. O, bu “Divan”da həmin şəxslərin vəfatı münasibətilə dediyi maddeyi-tarixlərin əvvəlində yazmışdır: “Fəramuşan”da Nəvvabın dostu olan şəxslərin maddeyi-tarixləri”. Bu qeyddən sonra Nəvvab şeirlərində Əbülbərəkat deyə adını çəkdiyi Məşədi Cəfərqulu Kərbalayi İbrahim oğlunun 1314 (1896), Mehdi bəy Mirzə Camal oğlunun 1305 (1887) və Hacı Əmir Məşədi Əli oğlunun 1305 (1887-ci ildə) vəfat etdikləri tarixi nəzmlə qeyd etmişdir.

Araşdırmalardan belə məlum olur ki, “Məclisi-fəramuşan”ın iştirakçıları əsasən aşağıdaklar olmuşlar: Mir Möhsün Nəvvab (1833-1919), Abdulla bəy Asi (1841- 1874), Həsənəli xan Qaradaği (1847-1929), Mirzə Əbdül Şahin (1849-1900), Məşədi Əyyub Baki (1866-1909), Fatma xanım Kəminə (1840-1898), Abdulla bəy Abış, Baxış bəy Səbur (1863-1931) və qardaşı Bəhram bəy Fədai, Mirzə Muxtar (1866-1912), Məşədi Məhəmməd Bülbül (1863-1918), Molla Xəlil Şaki, Mirzə Məhəmməd Katib (1833-1889), Həsən Qara Hadi (1826-1900), Xarrat Qulu Yusifi (1823-1883), Mirzə Hüseyn Salar (?-1876), Mirzə İsmayıl Məhzun (1821-1894), Nazim, Mirzə Əli Aşiq (1846-1894), Müznib, Sabit, İbrahim bəy Azər (1836-1885), Məşədi Cəfərqulu (?-1896), Mehdi bəy (?-1887), Hacı Əmir (?-1887), Kərbəlayi Ələkbər Safi, Mirzə Sadıq Lətif oğlu Hicri (təbib), Mirzə Sadıq İmanxan oğlu (xanəndə), Piran (1811-1892), Məşədi İsi, Hacı Hüsü, Sadıqcan, Mirzə Ələsgər Növrəs, Nəvvabın müəllimi Molla Abbas (1831-1880), Mirhəsən Miriş (Nəvvabın oğlu, 1871-1948), Mirzə Əli Mühərrir, Sədi Sani (1854-1879).

“Məclisi-fəramuşan”ın adı haqqında M.M.Nəvvab avtoqraf təzkirəsində belə yazıb: “Fəramuşan” şairlərin və zəriflərin toplandığı Nəvvabın mənzilinin adıdır”.

Buradan görünür ki, məclisin yığıncaqları əksər vaxt M.M.Nəvvabın mənzilində keçirilib. Həm də “zəriflərin toplandığı” qeydindən aydın olur ki, orada şairlərlə yanaşı, Şuşanın incə zövqlü arif şəxsləri də iştirak edərmiş. M.M.Nəvvabın və məclisin digər üzvlərinin şeirlərində rast gəldiyimiz adlardan məlum olur ki, belə şəxslər əsasən musiqiçi və xanəndələrdən ibarət olmuşdur.

Əvvəllər “Məclisi-üns” ilə “Məclisi-fəramuşan” arasında sərinlik olsa da, bu münasibət sonralar aradan qalxıb və səmimi dostluq əlaqəsi yaranıb. Hətta məclis üzvləri bir-birinə qonaq gedib, yığıncaq və müşairələrdə iştirak ediblər. “Məclisi-üns”ün üzvlərindən Bəhram bəy Fədai, Mirzə Ələsgər Növrəs, Mirzə Cəfər “Məclisi-fəramuşan”ın yaxın iştirakçıları olmuşlar. M.M.Nəvvab həmişə X.Natəvanın hal-əhvalını soruşmuş, hətta onun “səsi-sədası” gəlməyəndə xüsusi məktub yazıb səbəbini xəbər almışdır. Başqa şəhərlərdən gələn məktublar, müzakirəyə ehtiyacı olan məsələlər hər iki məclisin müzakirəsindən keçər və birgə nəticəyə gələrdilər.

“Məclisi-fəramuşan”da şairlər müşairə zamanı deyilən qəzəli onun bəhr və təqtisinə müvafiq olaraq oxuyar və həmin ahənglə ayaqlarını yerə vurub ona uyğun səs çıxarardılar.

Məclisin özəl xüsusiyyətlərindən biri burada şairlərlə yanaşı, musiqiçilərin də yaxından iştirak etməsi idi. Burada məclisin rəhbəri, Şərq musiqisi və onun tarixini gözəl bilən M.M.Nəvvab, bir çox məşhur Qarabağ xanəndələrinin müəllimi olmuş Xarrat Qulu Yusifi, Sadıqcan, Hacı Hüsü, Məşədi İsi kimi xanəndələr, tarzənlər iştirak edirdilər. Nəvvab musiqiyə dair “Vüzuhül-ərqam” əsərini məclisin fəaliyyəti dövründə yazmışdır. Şərq aləmində ilk dəfə tarın simlərini və pərdələrini təkmilləşdirən Sadıqcana və başqa xanəndələrə X.Q.Yusifinin və M.M.Nəvvabın böyük təsiri olub. Şuşa ədəbi məclislərinin hər ikisində iştirak edən Məşədi İsi, Hacı Hüsü və başqaları musiqi sənətini məhz onlardan öyrənmişdilər.

“Məclisi-fəramuşan”ın nəzdində M.M.Nəvvab və Hacı Hüsünün rəhbərliyi altında “Xanəndələr məclisi” adlı bir musiqi məclisi də fəaliyyət göstərirdi. Məşədi İsi, Keştazlı Haşım, Hacı Hüsü, İslam Abdullayev, Mirzə Muxtar, Malıbəyli Həmid və digər xanəndələr həmin məclisin üzvü olublar.

Başqa ədəbi məclislərdə olduğu kimi, “Məclisi-fəramuşan” üzvləri də ancaq klassik üslubda, əruz vəznində yazmaqla məhdudlaşmayıb, heca vəznində də gözəl şeirlər yaradıblar. “Məclisi-üns”ün üzvü olmasına baxmayaraq, “Məclisi-fəramuşan”la əlaqəsini kəsməyən M.Ə.Növrəslə M.M.Nəvvabın bir-birinə yazdıqları mənzum məktubların bir neçəsi heca vəznindədir.

“Məclisi-fəramuşan” şairlərinin əksəriyyəti M.M.Nəvvabın təsiri ilə yazıb. Odur ki, onların bir çoxunun şeirlərində həm ilahi, həm də dünyəvi eşqin tərənnümü kimi cəhətlər özünü göstərməkdədir. Bu şairlərin şeirlərində zəmanədən narazılıq, din xadimlərinin tənqidi kimi ictimai motivlərə rast gəlinsə də, bu, onların yaradıcılığı üçün o qədər də xarakterik olmamışdır. Onlar şəriət ehkamlarını təhrif edən, dilində dua, qəlbində riya gəzdirən, din pərdəsi altında hər cür fırıldaq işlədən ruhaniləri tənqid edirdilər. Bu cəhət onların dindar olduqları, şəriəti, onun ehkamlarının düzgün həyata keçirilməsi tərəfdarı olmalarından irəli gəlirdi.