AZƏRTAC tarixi abidələrin tədqiqatçısı Faiq Nəsibovun və Azərbaycan Dövlət Turizm Agentliyinin Qoruqları İdarəetmə Mərkəzinin aparıcı mütəxəssisi Vahid Şükürovun Azərbaycanın qayaüstü rəsmləri barədə məqaləsini təqdim edir.

Azərbaycanın ən tanınmış və yaxşı öyrənilmiş qayaüstü rəsmləri Qobustanda yerləşir. Qobustan dağlarında Böyükdaş, Kiçikdaş, Cingirdağ, Şonqardağ və Şıxqaya ərazilərində Daş dövrü və sonrakı dövrlərdə yaşayan insanların həyatına aid sübutlar müəyyən edilib. Qobustanın qayaüstü təsvirləri 1930-cu illərdə aşkarlanıb. Həmin dövrdə burada daş karxanasında işlər aparılırdı və ərazi iri daş qayalarla qalaqlanmışdı. Bu işlərin gedişində qeyri-adi rəsmlər fəhlələrdən birinin diqqətini cəlb edir. Ərazi təmizləndikcə təsvirlər daha çox nəzərə çarpırdı. Ətrafdakı mağaralarda da xeyli rəsmlər aşkarlandı. Tapıntı barədə alimlərə xəbər verildi və daş karxanasında işlər dayandırıldı. 1939-cu ildə arxeoloq İshaq Cəfərzadə Qobustan petroqliflərinin ilk arxeoloji tədqiqatına başladı. O vaxtdan İ.Cəfərzadə, C.Rüstəmov, F.Muradova və digər arxeoloqların səyi nəticəsində 1000-dən çox qaya üzərində 7 mindən artıq rəsm, həmçinin qədim yaşayış məskənləri, mağaralar, 40-dək kurqan, 100 mindən çox maddi mədəniyyət əşyaları aşkarlandı. Daha qədim artefaktlar Mezolit dövrünə aid edilir. Lakin güman edilir ki, burada həyat daha əvvəl mövcud olub və bu da Qobustanı sivilizasiyanın beşiklərindən biri hesab etməyə əsas verir.

Qobustanın qayaüstü təsvirləri müxtəlif dövrlərə aid edilir və eramızdan əvvəl X-VIII minilliyə (digər mənbələrə görə XV-X minilliyə) və Orta əsrlərədək olan dövrə aid edilir. Belə böyük tarixi dövrü əhatə etdiyinə görə onlar dünyanın başqa qayaüstü kolleksiyaları arasında yüksək yer tutur. Qobustanın qayaüstü təsvirlərinin inkişaf mərhələləri rəsmlərin mövzularının, tərzlərinin, düzülüşünün, icra texnikasının müxtəlifliyində, həmçinin ta qədim zamanlardan son əsrlərədək bir-birinin üzərində təsvir olunmasında aşkar görünür. Bu sənət nümunələrinin mövzusu bir çox hallarda insanların həyatı ilə bağlıdır. At üstündə və piyada ov təsvirləri, döyüş süjetləri, kollektiv əmək səhnələri, məhsul biçini kimi təsvirlər aşkarlanıb. Azərbaycanın müasir “Yallı” xalq rəqsini xatırladan tək və qrup şəklində mərasim rəqslərinin rəsmləri qorunub saxlanılıb. Ehtimal ki, bu rəsmlərin bir hissəsinin çəkildiyi dövrdə Qobustanda tropik iqlim hökm sürüb, landşaftı zəngin flora və faunaya sahib olub. Qayaüstü təsvirlərdə son 10 min il ərzində burada yaşayan heyvanların - ceyran, vəhşi keçi, maral, qaban, at və şirlərin, həmçinin quşların, balıqların, ilanların, kərtənkələlərin və müxtəlif həşəratların rəsmlərini görmək mümkündür.

İnsan siluetlərinin kişi və qadın siluetlərinə bölünməsi Qobustan üçün xarakterikdir. İnsanların təxminən natural böyüklükdə olan siluet rəsmləri daha qədim hesab olunur və Erkən Neolit dövrünə, nəslin böyüyü ana hesab olunduğu dövrə aid edilir. Qadın siluetlərini döşün və baldırların girdə konturlarına görə ayırmaq olur. Qadın burada xeyirxahlığın və firavanlığın, nəslin davamçısı kimi nəzərdə tutulur. Kişilər rəsmlərdə əllərində kaman və oxla ovçu qismində - hündür boylu, qədd-qamətli, qüvvətli əzələyə malik, bellərində kəmər təsvir olunur. Kişilər əsasən ayağın qorunması üçün yaraq-əsləhədə, qadınların bəzisi isə döydürmə (tatuaj) ilə bəzədilərək təsvir olunurdu. Maraqlıdır ki, insanların belə təsviri tropik ölkələr və Okeaniya üçün xarakterikdir, Avropa və MDB ölkələrində buna bənzər təsvirlər qeydə alınmayıb.

İnsanların siluet təsvirləri ilə yanaşı, natural böyüklükdə çəkilən vəhşi öküzlərin kontur rəsmləri də diqqəti cəlb edir – onların bəzisinin uzunluğu 240 santimetrə, hündürlüyü isə təqribən 140 santimetrə çatır. Vəhşi öküzlərin iri, həmçinin bir qədər kiçildilmiş kontur rəsmləri və oxlarla silahlanmış insanların kiçik təsvirləri eramızdan əvvəl VII-IV minilliklərə, ovçuluğun insanların həyatında vacib rol oynadığı dövrə təsadüf edir. Solyar rəmzlər xüsusi diqqət tələb edir. Tunc dövründə Azərbaycan ərazisində məskunlaşan tayfalar arasında günəşə sitayiş geniş yayılmışdı və bu, Qobustan petroqliflərində də öz əksini tapıb. Solyar rəmzlər burada dairə formasında şüa və ya çarpaz xətlərlə cızılıb. Eramızdan əvvəl II minilliyə aid edilən avarçəkənlər və burun tərəfində parlaq günəş diski olan qayıq təsvirləri də solyar mifologiya ilə əlaqələndirilir. Bu, onu göstərir ki, qədim sakinlər yaxşı dənizçi olublar. Qayığın dal tərəfində günəşin təsviri İsveçdə, Rusiyada (Ural), Misirdə tapılan oxşar rəsmlərlə analogiya aparmağa imkan verir.

Zaman keçdikcə rəsm texnikası dəyişib. Daha erkən dövrə aid, çox vaxt natural böyüklükdə çəkilən təsvirlərdən fərqli olaraq, Tunc dövründə rəsmlərin ölçüsü kiçilməyə başlayıb. Təsviri sənətin inkişafı ilə yanaşı, buna daha müasir alətlərdən, o cümlədən metal alətlərdən istifadə kömək edib. Orta əsrlərdə (VIII əsrdən və daha sonrakı əsrlərdən başlayaraq) ovçuluğun iqtisadi əhəmiyyətinin azalması, keramika və metal üzərində təsviri sənətin inkişafı ilə əlaqədar Qobustanın qayaüstü rəsmləri sxematik xarakter alıb və ölçüləri get-gedə balacalaşıb. Təsvirlər o qədər də real təsir bağışlamır, düz xətlərlə və çox vaxt həndəsi fiqurlarla cızılırdı. Rəsmlər arasında XII-XIV əsrlərə aid edilən ərəb əlifbası yazılarına rast gəlinir.

2007-ci ildə qoruğun bütün dünya üçün əhəmiyyəti nəzərə alınaraq, UNESCO-nun Dünya İrs Komitəsinin 31-ci sessiyasında Qobustanın qayaüstü rəsmlərinin mədəni mənzərəsi Dünya İrsi obyektlərinin siyahısına daxil edilib.