"Xeyirxah ürəkli və poetik qəlbli insan”. Müasirləri Reynhold Moritseviç Qlieri belə adlandırıblar. "Görkəmli maestro sevgi və gözəlliyin bir gün dünyanı xilas edəcəyinə inanıb. O, ürəklərə sirayət edən musiqi bəstələyib. Bəstəkar öz əsərləri haqqında danışmağı xoşlamayıb. Ancaq onun bütün həyatının etirafları yaradıcılığında əks olunub” - deyə müasirləri yazıb.  

Onun adı həmçinin Azərbaycanın Muğam Ensiklopediyasında yer alıb. Rus musiqisinin görkəmli bəstəkarı olsa da, “SSRİ Xalq artisti” fəxri adını qazansa da, musiqi mədəniyyətimizin zənginləşməsində xidmətinə görə, “Azərbaycanın Xalq artisti” (1934) adına da layiq görülüb.

Reynhold Qlier 1874-cü ilin bu günü Kiyev şəhərində anadan olub. Uşaqlıq illəri Ukraynada keçən bəstəkar, bir neçə il ərzində Rusiyanın ayrı-ayrı şəhərlərində, sonra isə sovet respublikalarında yaşamalı olub. 1900-cü ildə Moskva Konservatoriyasını bitirən bəstəkar, eyni zamanda 1906-1908-ci illərdə Almaniyada Oskar Friddən dirijorluq dərslərini alıb. 1900-cu ilin əvvəllərindən Belyayev dərnəyinin üzvü kimi bir çox bəstəkarlarla - A.K.Qlazunov, S.V.Raxmaninov, N.A.Rimski-Korsakovla sıx münasibətdə olan bəstəkarın yaradıcılığı formalaşıb və təkmilləşib. 1913-1920-ci illərdən Kiyev Konservatoriyasının professoru, 1914-1920-ci illərdən isə Konservatoriyanın direktoru kimi çalışıb, eyni zamanda da bəstəkarlıq ixtisasından dərs deyib. 

Yaradıcılıq laboratoriyası zəngin olan bəstəkar, musiqinin müxtəlif janrlarında əsərlər yazıb. Çoxsaylı operalar, uvertüralar, orkestr üçün konsertlər, baletlər, simfoniyalar... onun yaradıcılığının təkcə rəngarəngliyindən deyil, həmçinin peşəkarlığından xəbər verir.  Bəstəkarın yaradıcılığında yer alan "Şahsənəm”, "Leyli və Məcnun”, "Gulsarə”, "Torpaq və səma”, "Raşel” operaları, "Xrizis”, "Krasnıy mak”, "Komediantı”, "Mednıy vsadnik”, "Taras Bulba”, "Kleopatra” baletləri, 3 simfoniya, "İlya Muromest”, "Təntənəli uvertüra”, "Sirenı”, "Pobeda” uvertüraları, slavyan mövzularında uvertüra, arfa, violonçel, skripka, valtorna və orkestr üçün konsertlər, kvartetlər, oktet, sekstetlər onun adını dünyaya tanıdıb. Sovet hakimiyyətinin ilk illərindən Qlier bütün qüvvəsini gənc sovet musiqi mədəniyyətinin inkişafına sərf edir. O, sovet musiqisinin inkişafında böyük rol oynayıb və folklor materialı əsasında bir sıra əsərlərin yaranması məhz onun adı ilə bağlıdır. Özbəkistanın incəsənət işləri üzrə idarəsi tərəfindən, Moskvada keçirilən Özbəkistan incəsənəti və ədəbiyyatı dekadasına hazırlıq üzrə konsultant kimi dəvət edilən bəstəkar, tezliklə xalq melodiyaları əsasında sonradan milli opera incəsənətinin əsl nümunəsi olan "Gülsara” operasını bəstələyir.

1920-30-cu illərdə R.M.Qlier "Şahsənəm” operasının necə bəstələndiyi haqda yazdığı məqaləsində bunları qeyd edib: ”Xalq şeyriyyətinin tükənməz mənbəyini və zəngin xəzinəsinin qapısını qarşımda taybatay açan mənim müəllimlərim: qocaman xalq müğənnisi Cabbar Qaryağdıoğlu ilə tarzən Qurban Pirimov olublar”. Operanı yaradarkən Qlier dinləyicilərin tələbatını yaxından dərk edərək Azərbaycan xalq musiqi mədəniyyətinin inkişaf perspektivlərini və öz qarşısında qoyulan vəzifəni gözəl anlayıb.

”Şahsənəm” operasının musiqi mətnində R.M.Qlier 28 xalq melodiyasından istifadə edib. Görkəmli opera müğənnisi Şövkət Məmmədovanın iki türk xalq mahnısını, operanın libretto müəllifi, böyük dramaturq Cəfər Cabbarlının – iki türk xalq mahnısını, həmçinin konservatoriyanın professoru B.Karaqiçevin bir Azərbaycan xalq mahnısını bəstəkara verdiyi məlumdur. Digər xalq mahnı, instrumental rəng və rəqs melodiyaları Cabbar Qaryağdıoğlu və Qurban Pirimov tərəfindən ifa edilib. Onlardan "Naxçıvanda”, "Qadan alım, ay alagöz”, "Bəli, bəli can”, "Onu demə zalım yar” xalq mahnıları və təsniflərlə yanaşı, "Hüseyni” rəngini, "Qarabağ şikəstəsi” instrumental melodiyasını, "Çahargah” muğamının melodiyası, "Arazbarı” zərbi-muğamının mövzusu, "Ənzəli” Azərbaycan xalq rəqsi, "Dərin bahar” fars xalq mahnısı, aşıqların yarışmasının əsasını təşkil edən "Kərəmi” havası da qeyd olunmalıdır. R.M.Qlier Azərbaycan musiqisinə həsr etdiyi məqaləsində muğamlarımızın əsas xüsusiyyətlərini belə səciyyələndirib: "Azərbaycan muğamları xalq dastanının əzəmətini, vüsətini ifadə edərək, cilalanmış, püxtələşmiş forması və müdrik bitkinliyi ilə bizi heyran qoyur”.

1926-cı ildə Opera Teatrında əsərin I aktı səhnəyə qoyulur, 1927-ci ildə isə opera tam olaraq səhnələşdirilir. Lakin o dövrdə Azərbaycan musiqi teatrında olan ifaçılıq imkanları nəzərə alınmaqla səhnələşdirilən opera, müəllifin ideyasına tam olaraq cavab vermir. Yalnız 1934-cü ildə nəhayət, məşhur dramaturq C. Cabbarlının iştirakı ilə Azərbaycan dilində, müəllifin ideyası tam olaraq realizə olunur. "Şahsənəm” operası bir daha Qlierin xalq musiqisinə diqqətli münasibətini, onun Avropa musiqi vasitələri ilə üzvi işlənməsini, ən əsası isə - milli mədəniyyətin inkişaf problemlərinin dərindən dərk etdiyinin təsdiqinə çevrilib.

Dahi Üzeyir Hacıbəyli həmin əsəri, Azərbaycan musiqisinin simfonizmə yaxınlaşmasında xalq yaradıcılığı əsasında mürəkkəb formaların yaranmasında mühüm nailiyyətlərdən biri adlandırır: "Qlier tərəfindən məharətlə bəstələnmiş əsər yeni Azərbaycan opera mədəniyyətinin təməlini qoymuşdur”. 

Qlier təkcə istedadlı bəstəkar deyil, həmçinin görkəmli pedaqoq olub. Onun bir çox görkəmli musiqiçilərin yetişməsində xidməti olub. Bəstəkarın ilk tələbələri arasında olan Sergey Prokofyev və Nikolay Mayakovskinin adı dünyada məşhur idi.

Kiyevdə Musiqi İnstitutu, həmçinin Moskvada, Alma-Atada, Daşkənddə, Kalininqradda və alman şəhəri Marknoykirhendə musiqi məktəbləri  onun adını daşıyır. Donetsk və Maqnitoqorsk şəhərində böyük bəstəkarına adına küçələr də var.

Təranə Məhərrəmova

Kaspi. - 2019. - 10 yanvar. - S. 7.