Ağdam rayonu 1930-cu ildə yaradılıb. Rayon Aran Qarabağla Dağlıq Qarabağın birləşdiyi ərazidə yerləşir. Ağcabədi, Bərdə, Tərtər, Ağdərə, Əsgəranla qonşudur. Ağdam rayonunun ərazisi 1150 kvadrat kilometr olub, 65 yaşayış məntəqəsini əhatə edir. Rayon ərazisinin 88%-i 1993-cü il iyul ayının 23-də ermənilər tərəfindən işğal edilib.

XX əsrin 50-ci illərindən sonra aparılan tədqiqat işləri buranın qədim insanların yaşayış məskənlərindən olduğunu sübut edib. Üçoğlantəpə adlanan ərazidə aparılan tədqiqatlar nəticəsində qədim insanların bu ərazidə Eneolit dövründə (e. ə. IV-VI minillik) məskunlaşmağa başladığı müəyyən edilib. Rayonun ərazisində aşağıda göstərilmiş siyahıya daxil etmədiyimiz qədim tarixə malik yüzlərlə memarlıq və mədəniyyət abidələri vardır. Bu tarixi memarlıq abidələri, yaşayış məskənləri, sərdabələr, kurqanlar və s. müxtəlif tarixi dövrləri əks etdirən nadir nümunələrdir. Rayonun onlarla tarixi yaşayış məskənləri Eneolit dövründən günümüzə kimi gəlib çatıb. Bu maddi-mənəvi abidələr müxtəlif bölgü əsasında qruplaşdırılmış və hər biri tarixə əsaslanaraq, “Azərbaycan Respublikasının ərazisində dövlət mühafizəsinə götürülmüş daşınmaz mədəniyyət abidələrinin əhəmiyyət dərəcəsinə görə bölgüsü” adlı kitaba daxil edilib. Eləcə də, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 02 avqust 2001-ci il tarixli 132 №-li qərarı ilə dünya və ölkə əhəmiyyətli daşınmaz Tarix və Mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınaraq inventarlaşdırılıb. 

AĞDAM CÜMƏ MƏSCİDİ (Ağdamşəhəri)

Ağdam Cümə məscidi 1868-1870-ci illərdə tikilib. Memarı Kərbəlayi Səfixan Qarabaği olan məscid iki minarəli və ikimərtəbəlidir. Məscid binası daşdan, binanın fasad hissəsinin künclərindən qalxan minarələr isə kərpicdən hörülüb. 

Ağdam şəhəri 1993-cü ildə Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal olunub və Azərbaycan memarlığının incilərindən sayılan Ağdam Cümə məscidi də erməni təcavüzünün qurbanına çevrilib. Məscidin minarələri daxildən sökülüb, tavanı bir neçə yerdən uçurulub, dizayn və yazıları pozulub. Abidə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 02 avqust 2001-ci il tarixli 132 №-li qərarı ilə Ölkə əhəmiyyətli daşınmaz Tarix və Mədəniyyət abidələrinin siyahısına daxil edilib. Cümə məscidinin bugünkü vəziyyəti 1954-cü il qəbul edilmiş “Silahlı münaqişə baş verdikdə mədəni dəyərlərin qorunması haqqında” Haaqa Konvensiyasının ermənilər tərəfindən pozulduğunu bir daha təsdiqləyir. 

Qutlu Musa türbəsi və ya Xaçındərbətli türbəsi

Kür-Araz çayları arasındakı inşaat, xüsusilə XIV əsrin başlanğıcında daş türbələrin geniş şəkildə yayılması ilə əlamətdardır. Bu abidələrdən biri nadir təsadüf edilən səciyyəyə malik türbədir.  Ağdam rayonunun Xaçındərbətli kəndində yerləşən bu abidə nisbətən alçaq bir kürsülük üzərində yüksələn səkkizbucaqlı piramidaşəkilli günbəzlə örtülüdür. Bu abidənin əsas məziyyəti onun həcmində deyil, bu ənənəvi quruluşun özünəməxsusluğundadır.

Abidənin ümumi kompozisiya görünüşündə əhəmiyyətli bir ünsür də onun piramidaşəkilli günbəzinin üzlüyünü təşkil edən daş tavalardan düzəldilmə örtükdür.

Tarixi-dini abidələri 

Məbəd (VI əsr) – Kəngərli kəndi  Yegiş Arakel Məbədi (XII əsr) – Madaqiz kəndi Ureq Məbədi (XII əsr) – Talış kəndinin qərbində Məbəd (XIII əsr) – Tərtər çayının yuxarı axarında Məbəd (XIII əsr) – Maqavuz kəndi Kilsə (---) – Çerabert kəndi Məbəd (VI-VIII əsrlər) – Şahbulaq kəndi  Məbəd (XV əsr) – Maqsudlu kəndi Məbəd (XVI əsr) – Salahlı-Kəngərli kəndi Məscid (XIX-XX əsr) – Boyəhmədli kəndi Məscid (XVIII əsr) - Papravənd kəndi Məscid (1868-ci il) – Ağdam şəhəri 

Ziyarətgahları

Qutlu Musa türbəsi (1314-cü il) – Xaçındərbətli kəndi  Xanoğlu türbəsi (XVIII əsr) – Ağdam şəhəri Türbə (XIX əsr) – Ağdam şəhəri Şeyx Nigari türbəsi (XVIII əsr) – Papravənd kəndi

Deşikli ocaq piri (ağac) – Qasımlı kəndi  Eşq Abdal piri – Üçoğlan kəndi  Əli pəncəsi (daş) – Yülbalı kəndi  Seyid Manafın qəbri – Tağıbəyli kəndi Qara Piri ocağı – Papravəng kəndi 

Seyid Lazım Ağanın məqbərəsi - Çəmənli kəndi  Daş heykəl – Boyəhmədli kəndi  Əli pəncəsi ziyarətgahı – Əliağalı kənd

Tarixi memarlıq abidələri 

Pənah xanın imarəti (XVIII əsr) – Ağdam şəhəri İki sandığabənzər abidə (XVI əsr) – Ağdam şəhəri  İqamətgah (XVIII əsr) – Şahbulaq kəndi Karvansara (XVIII əsr) – Şahbulaq kəndi Bürc (XVIII əsr) – Şahbulaq kəndi Sərdabə (XV əsr) – Ağdam şəhəri Hatəm Məlik qalası (XII əsr) – Ağdam şəhəri (Qasapet kəndinin 5 km-də)