XIX əsrdə Rusiyanın müxtəlif elm mərkəzlərində xalqların dilini, tarixini, adət-ənənələrini dərindən araşdıran görkəmli alimlər fəaliyyət göstərib. Onların arasında şərqşünaslıq elminə həsr olunan sanballı əsərlər müəllifi, Şərq ədəbiyyatının bilicisi, tərcüməçi, poliqlot alim Mirzə Cəfər Topçubaşov da olub.

Mirzə Cəfər Əlimərdan bəy oğlu Topçubaşov 1790-cı il oktyabrın 12-də Gəncə şəhərində dünyaya göz açıb. Uşaqlıq və gənclik çağları bu qədim mədəniyyət mərkəzində keçir. İlk təhsilini mədrəsədə alır, ərəb, fars, sonralar isə rus və gürcü dillərini öyrənir. Ailə qurduqdan sonra 1812-ci ildə Tiflis şəhərinə köçür. 1817-ci ildə İran diplomatik heyəti ilə Rusiyanın Sankt-Peterburq şəhərinə gedir. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin Asiya departamentində tərcüməçi kimi işə düzəlir. Eyni zamanda 1819-cu ildə Sankt-Peterburq Baş Pedaqoji İnstitutunda ərəb, fars və türk dilləri üzrə müəllim kimi işə qəbul edilir. 1823-cü ildə Sankt-Peterburq Universitetinə dəvət edilir, fars filologiyası üzrə professor, 1835-ci ildə isə universitetin Fars dili və fars filologiyası kafedrasına müdir təyin olunur.

Araşdırmalarda qeyd olunur ki, o, “Kitabi-Dədə Qorqud” və başqa dastanlardan tərcümələr edərək “Xəbərlər” məcmuəsində dərc etdirib. Eyni zamanda folklorun müxtəlif istiqamətlərinə dair bir çox qiymətli kitablar və məqalələr yazıb. Alim 50 ilə yaxın fars dilindən xeyli sayda rəsmi sənəd və ədəbiyyat materialını rus dilinə tərcümə edib. Həmçinin Şərq poeziyasının tanınmış nümunələrindən Fəridəddin Əttarın “Pəndnamə” (“Nəsihətnamə”), Sədi Şirazinin “Bustan” və “Gülüstan”, Hafiz Şirazinin seçilmiş qəzəlləri, Cəlaləddin Ruminin bir neçə məsnəvisini, Əbülqasım Firdovsinin “Şahnamə”sindən parçaları və s. rus oxucularının ixtiyarına verib.

Görkəmli alim Şərq ölkələrində işləmək üçün diplomat kadrlar hazırlanmasında da mühüm xidmətlər göstərib.

Mirzə Cəfər Topçubaşov 4 fevral 1869-cu ildə, 79 yaşında Sankt-Peterburq şəhərində vəfat edib.

Savalan Fərəcov

Mədəniyyət.- 2017.- 6 yanvar.- S.10.